كنفرانس بين المللی مهندسی صنايع و سيستم ها

صفحه اصلی / دوازدهمین كنفرانس بين المللی مهندسی صنايع و سيستم ها

حسابداری رفتاری در عصر اقتصاد پلتفرمی: چارچوبی مفهومی برای تحلیل رفتارها، سوگیریها و پیامدهای گزارشگری مالی

نویسندگان :

محمد جواد شکرگزار¹ فاطمه قاسم زاده گِوَری² علیرضا توکلی³

1- دانشگاه زنجان 2- دانشگاه زنجان 3- دانشگاه زنجان

کلمات کلیدی :

حسابداری رفتاری،اقتصاد پلتفرمی،سوگیری های شناختی،گزارشگری مالی،مدیریت الگوریتمی،معماری انتخاب الگوریتمی

چکیده :

زمینه و هدف: اقتصاد پلتفرمی از طریق طراحی الگوریتمیِ معماری انتخاب، سوگیریهای شناختی کاربران و کارگران را بهطور نظاممند تقویت میکند. در نقطه مقابل، حسابداری هنجاری همچنان بر مفروضههای عقلانیت کامل، شفافیت و اختیار آگاهانه استوار است. این دوپارگی مفهومی و عملیاتی، چالشهایی بنیادین برای گزارشگری مالی و کنترلهای داخلی در بستر پلتفرمها ایجاد کرده است. هدف این پژوهش، ارائه چارچوبی نظری برای تحلیل ابعاد این دوپارگی و پیامدهای رفتاری-گزارشگری آن است. روش پژوهش: پژوهش حاضر از نوع کاربردی-توسعهای و با رویکرد کیفی، مبتنی بر تحلیل مفهومی و فراترکیب اسنادی انجام شده است. جستجوی نظاممند در پایگاههای Scopus، ScienceDirect، Google Scholar و نورمگز با کلیدواژگان ترکیبی و تخصصی در بازه زمانی 2000 تا 2024 صورت گرفت. پس از اعمال معیارهای ورود و خروج، 34 منبع معتبر (شامل 24 مقاله علمی-پژوهشی، 6 کتاب تخصصی و 4 فصل کتاب) برای تحلیل نهایی گزینش شدند. دادههای متنی گردآوریشده با استفاده از روش تحلیل مضمون جهتیافته [1] و طی سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل گردید. یافتهها: تحلیل منابع به شناسایی پنج مضمون اصلی انجامید: (1) پنج سوگیری شناختی تقویتشده در محیطهای الگوریتمی شامل لنگراندازی پویا، در دسترس بودن الگوریتمی، اطمینان بیش از حد، زیانگریزی و سوگیری وضع موجود که شدت بروز آنها بین 1.5 تا 3 برابر محیطهای سنتی برآورد میشود؛ (2) شش مکانیزم هلدادن اَبَررفته (hyper-nudging) شامل کمیابی مصنوعی، پنهانسازی هزینه، اثبات اجتماعی الگوریتمی، قالببندی، انتخاب پیشفرض پویا و فشار رابط کاربری که معماران پلتفرم بهکار میگیرند؛ (3) چهار الگوی رفتاری غالب در میان کارگران پلتفرمی شامل رضایت مبتنی بر انتخاب، بازی با الگوریتم، خستگی تصمیم و خودسانسوری امتیازات؛ (4) پنج چالش عمده در گزارشگری مالی شامل اندازهگیری درآمد، شناسایی هزینههای پنهان، ارزشگذاری دادههای رفتاری، افشای ریسکهای رفتاری و شفافیت مالیاتی؛ (5) چهار نقطه ضعف اساسی در کنترلهای داخلی شامل تصویب تراکنشهای الگوریتمی، حسابرسیناپذیری فرآیندها، فقدان پاسخگویی الگوریتمی و ضعف کنترل بر دادههای رفتاری. در نهایت، این مضامین در قالب «مدل دوپارگی رفتاری-هنجاری» مشتمل بر سه لایه مفهومی و یک حلقه بازخورد، یکپارچهسازی و ارائه شد. نتیجهگیری: یافتهها بر ضرورت اقدامات اصلاحی تأکید دارند: بازنگری استانداردهای شناسایی درآمد، تدوین استاندارد جدید برای داراییهای رفتاری، الزام قانونی به حسابرسی الگوریتم، افشای اجباری ریسکهای رفتاری و ایجاد یک نهاد نظارتی مستقل برای حکمرانی الگوریتمی. این اصلاحات میتواند شکاف میان واقعیتهای رفتاری اقتصاد پلتفرمی و مفروضات هنجاری حسابداری را کاهش دهد.