كنفرانس بين المللی مهندسی صنايع و سيستم ها

صفحه اصلی / دوازدهمین كنفرانس بين المللی مهندسی صنايع و سيستم ها

تأثیر هوش مصنوعی بر فاکتورهای انسانی در محیطهای کاری: مرور تلفیقی نظاممند و ارائه مدل مفهومی تعامل انسان-هوش مصنوعی

نویسندگان :

ملیکا افریشم¹ حسن زارعی²

1- دانشگاه هرمزگان 2- دانشگاه هرمزگان

کلمات کلیدی :

هوش مصنوعی،فاکتورهای انسانی،بار شناختی،استرس فناوری،رضایت شغلی،مرور تلفیقی

چکیده :

پیشرفت سریع هوش مصنوعی، ساختارهای سازمانی و محیطهای کاری را بهطور اساسی دگرگون کرده و نقش انسان را از اجرای مستقیم وظایف به نظارت، تحلیل و تصمیمگیری مشترک تغییر داده است. هرچند هوش مصنوعی بهرهوری را افزایش میدهد و خطاهای انسانی را کاهش میدهد، اما همزمان چالشهای شناختی، روانشناختی و ارگونومیکی متعددی ایجاد کرده است. هدف این پژوهش، بررسی نظاممند اثرات چندبعدی هوش مصنوعی بر فاکتورهای انسانی و ارائه مدل مفهومی تعامل انسان و هوش مصنوعی است. این مطالعه با روش مرور تلفیقی نظاممند انجام شده است. از میان 148 مقاله شناساییشده از پایگاههای علمی معتبر، 34 مقاله با معیارهای ورود و خروج مشخص انتخاب و با استفاده از روش تحلیل تماتیک براون و کلارک بررسی شدند. یافتهها نشان میدهد که هوش مصنوعی اثرات دوگانهای بر سه بعد اصلی دارد: بعد شناختی (افزایش بار شناختی و سوگیری اتوماسیون)، بعد روانشناختی (استرس فناوری، اضطراب جایگزینی شغلی و کاهش رضایت شغلی) و بعد ارگونومیکی (طراحی رابط کاربری و ایمنی). در این پژوهش، مفهوم جدیدی با عنوان «اثر سرایت شناختی» شناسایی شد که طبق آن بار شناختی ناشی از تعامل با هوش مصنوعی به لایه روانشناختی منتقل شده و بر عملکرد و رضایت شغلی تأثیر میگذارد. نتایج همچنین نشان میدهد که هوش مصنوعی قابل توضیح (XAI) و طراحی انسانمحور، متغیرهای تعدیلکننده کلیدی هستند و میتوانند بار شناختی را تا 20 درصد کاهش دهند و اعتماد و ایمنی را به ترتیب تا 40 و 30 درصد افزایش دهند. بر اساس این یافتهها، مدل مفهومی «همزیستی انسان-هوش مصنوعی» پیشنهاد شده است که در آن هوش مصنوعی از طریق متغیرهای میانجی بار شناختی، اعتماد و تکنواسترس بر کیفیت تصمیمگیری و رضایت شغلی تأثیر میگذارد. این پژوهش بر ضرورت حرکت سازمانها، بهویژه در بستر ایران، از رویکرد صرفاً فناوریمحور به سمت راهبردهای انسانمحور در .پیادهسازی هوش مصنوعی تأکید دارد